مرور اجمالی بر شاخص جهانی نوآوری

///مرور اجمالی بر شاخص جهانی نوآوری

شاخص جهانی نوآوری در سال ۲۰۰۷ میلادی توسط سومیترا داتا ، دانشمند هندی در دانشگاه اینسید رونمایی شد. هدف وی از انتشار این گزارش، مشخص کردن سنجه‌ها و شاخص‌های جدید، به منظور دستیابی به میزان واقعی نوآوری در جامعه و عبور کردن از شاخص‌های سنتی مانند تعداد مقالات پژوهشی و هزینه‌های مصرف شده در زمینه تحقیق و توسعه بود.
موارد مهمی در تعیین چنین هدفی تاثیرگذار بوده‌اند. از جمله اینکه نوآوری امروزه به عنوان محرکه‌ای برای رشد اقتصادی در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه مورد توجه قرار دارد. از طرف دیگر موضوع مهمی که در شرایط فعلی جهان باید بدان توجه داشت، لزوم جامع‌تر شدن تعریف نوآوری است، به این صورت که دیگر نوآوری محدود به آزمایشگاه‌های تحقیق و توسعه و مقالات علمی نمی‌شود بلکه مفاهیمی چون نوآوری اجتماعی و نوآوری در مدل‌های کسب و کار را نیز در بر می‌گیرد.

شاخص جهانی نوآوری مفهوم جامع نوآوری ذکر شده در راهنمای اسلو را که توسط جوامع اروپایی و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی تهیه شده، مبنای مفهومی مفهومی خود در نظر گرفته است. . مطابق این تعریف، نوآوری پیاده سازی یک محصول (کالا یا خدمات) جدید یا بهبود یافته، یک فرایند جدید، یک روش بازاریابی جدید یا یک روش سازمانی جدید در کسب و کار، سازمان محل کار یا ارتباطات بیرونی است. این مفهوم نشان دهنده ارتقای سطحی فهم و درک افراد از نوآوری در دو دهه گذشته است. اقتصاددانان و سیاستگذاران پیشین صرفا بر نوآوری‌های فناورانه در محصولات که از تحقیق و توسعه در صنایع تولیدی و یا خانگی به وجود می‌آمدند، تمرکز می‌کردند. این نوع از نوآوری توسط نیروی کار با تحصیلات بالا در شرکت‌های متمرکز در تحقیق و توسعه انجام می‌شده است. این فرایند منجر به این محدود و بسته شدن نوآوری در داخل چنین شرکت‌هایی می‌شد. در مقابل، امروزه قابلیت انجام نوآوری، به عنوان توانایی بهره‌برداری از ترکیبات تکنولوژیکی جدید شناخته می‌شود و مفاهیم همچون نوآوری افزایشی و نوآوری بدون انجام دادن تحقیق و توسعه را در بر می‌گیرد. علاوه براین، فرایند نوآوری نیز به شکل قابل توجهی تغییر یافته است. سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های نوآوری محور به شدت در سطح شرکت‌ها، کشورها و جهان افزایش یافته است و بازیگرانی از خارج شرکت‌ها و از اقتصادهای پردرآمد و همچنین بازیگرانی غیر انتفاعی نیز برای انجام نوآوری اضافه شده اند. همچنین ساختار تولید دانش پیچیده تر شده و از لحاظ جغرافیایی نیز پراکنده تر شده است.
چالش کلیدی که پیرامون سنجش نوآوری وجود دارد، یافتن سنجه‌هایی است که نوآوری را همان طور که امروزه انجام می‌گیرد، مورد سنجش قرار دهد. شاخص‌های رسمی که کمیت خروجی‌‎های نوآوری را به صورت دقیق مشخص نمایند، نایاب هستند. به عنوان مثال هیچ آمار رسمی پیرامون تعداد فعالیت‌های نوآورانه که به صورت تعداد محصولات، فرایندها جدید ظاهر می‌شوند، برای بازیگران حوزه نوآوری وجود ندارد..
شاخص جهانی نوآوری قصد دارد تا از سنجیدن صرف شاخص‌های ساده نوآوری فراتر رود. برای انجام این مهم، ایجاد متغیرهای جدید از طریق در نظر گرفتن همزمان کیفیت متغیرها از یک سو و دستیابی به شمول خوبی از کشورها ضروری است.
این شاخص به سیاستگذاران، رهبران کسب و کار و دیگر ذینفعان اجاز می‌دهد تا روند پیشرفت وضعیت نوآوری در کشور خود را بررسی کنند تا از این طریق گفت و گوهای بین بخش خصوصی و دولتی حول سیاستگذاری نوآوری تسهیل گردد. علاوه بر این شاخص جهانی نوآوری از طریق سنجش کارایی نوآوری، چشم اندازی از سطوح مختلف توسعه نوآوری در یک کشور را ارائه می‌کند.
شاخص جهانی نوآوری هر ساله وضعیت تعداد زیادی از کشورها را مورد بررسی قرار می‌دهد که این کشورها معمولا بیش از ۹۰% از جمعیت جهان و همچنین بیش از ۹۵% از تولید ناخالص داخلی دنیا را به خود اختصاص داده‌اند. شاخص جهانی نوآوری از هفت رکن تشکیل شده است. هر رکن نیز از چندین زیرشاخص و زیرشاخص‌ها نیز از چندین شاخص تشکیل شده‌اند. شاخص‌ها هر ساله مورد بازبینی قرار گرفته و تعدادی حذف، اضافه و یا اصلاح می‌گردند. هفت رکن شاخص جهانی نوآوری در دو دسته ورودی و خروجی سامان یافته‌اند. در دسته ورودی‌ها که نشان دهنده توانایی اقتصاد یک کشور به منظور انجام فعالیت‌های نوآورانه است، ارکان نهادی، سرمایه انسانی و تحقیقات، زیرساخت‌ها، پیچیدگی بازار و پیچیدگی کسب و کار و در دسته خروجی‌ها که نتایج فعالیت‌های نوآورانه در اقتصاد یک کشور را نشان می‌دهد، دو رکن خروجی‌های دانشی و فناورانه و خروجی خلاقانه وجود دارند.
امتیاز هر کشور در هر یک از ارکان هفتگانه، از طریق محاسبه میانگین ساده امتیاز زیررکن‌ها به دست می‌آید. امتیاز هر زیررکن نیز از میانگین امتیاز شاخص‌های آن به دست می‌آید. در ادامه به صورت مختصر به شاخص‌های هر زیررکن نیز اشاره خواهد شد.

جدول۱. رکن‌ها و زیررکن‌های شاخص جهانی نوآوری

همان‌طور که بیان شد، هر یک از زیررکن‌ها از تعدادی شاخص تشکیل شده‌اند. گزارش شاخص جهانی نوآوری هر ساله اقدام به بازنگری و به روز نمودن این شاخص‌ها می‌نماید. این شاخص‌ها بر چند نوع هستند، یا ترکیبی هستند، یا پیمایشی و یا از نوع داده سخت هستند.

رکن نهادی

پرورش دادن چارچوب‌های نهادی جذب‌کننده کسب‌وکار که سبب ارتقا توسعه یک کشور می‌شوند و فراهم کردن حکمرانی مناسب و سطح و ساختار مناسبی از حفاظت‌ها و مشوق‌ها، برای ارتقا نوآوری امری ضروری است. رکن نهادها چارچوب نهادی کشور را در بردارد و شامل زیررکن‌هایی است که عبارت‌اند از:
– محیط سیاسی: متشکل از دو شاخص «ثبات و امنیت سیاسی» و «اثربخشی حکومت» می‌باشد.
– محیط نظارتی: دربردارنده سه شاخص «کیفیت نظارت»، «حکومت قانون» و «هزینه اضافی ناشی از اخراج کارگران » است.
– محیط کسب و کار: سه شاخص «آسانی راه‌اندازی کسب‌وکار»، «آسانی حل کردن ورشکستگی » و «آسانی پرداخت مالیات» را در بردارد.

رکن سرمایه انسانی و تحقیقات

سطح و استاندارد تحصیلات و فعالیت‌های تحقیقاتی در هر کشور، از عوامل تعیین‌کننده ظرفیت نوآوری آن است. این رکن تلاش می‌کند تا کیفیت سرمایه انسانی در هر کشور را نمایان کند. سرمایه انسانی و تحقیقات از سه زیررکن تشکیل شده است که عبارت‌اند از :
– تحصیلات: متشکل از شاخص‌های «هزینه‌های مستقیم آموزش‌وپرورش»، «هزینه‌های عمومی به ازای هر دانش‌آموز»، «انتظار تعداد سال‌های تحصیلی مدرسه‌ای»، «معیارهای PISA در خواندن، ریاضیات و علوم» و «نسبت دانش‌آموز- معلم» می‌باشد.
– تحصیلات عالی: دربردارنده شاخص‌های «ثبت‌نام در تحصیلات عالی»، «تعداد فارغ‌التحصیلان علوم و مهندسی»، «ورود دانشجویان خارجی به کشور برای تحصیلات عالی» و «ثبت‌نام دانشجویان داخلی در خارج از کشور» است.
– تحقیق و توسعه: متشکل از شاخص‌های «تعداد پژوهشگران»، «هزینه‌کرد ناخالص بر روی تحقیق و توسعه»، «میزان هزینه کرد بر روی تحقیق و توسعه سه شرکت برتر در سطح جهانی کشور» و «میانگین امتیازات سه دانشگاه اول کشور در رتبه‌بندی QS» است.

رکن زیرساخت‌ها

فراهم آوردن زیرساخت‌های مناسب، تولید و تبدیل ایده و خدمات و کالاها را تسهیل می‌کند و این موارد را به درون سیستم نوآوری از طریق افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌های تبادلات و دسترسی بهتر به بازار و توسعه پایدار مواد غذایی وارد می‌نماید. رکن سوم شامل سه زیررکن است که عبارت‌اند از:
– فناوری اطلاعات و ارتباطات: شامل شاخص‌های «دسترسی به فناوری اطلاعات و ارتباطات»، «استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات» ، «خدمات آنلاین دولت‌ها» و «مشارکت آنلاین شهروندان».
– زیرساخت‌های عمومی: در بردارنده شاخص‌های «سرانه میانگین خروجی الکتریسیته (کیلووات بر ساعت)»، «معیارهای مختلف در عملکرد لجستیکی»، «شکل‌گیری سرمایه ناخالص» است.
– پایداری زیست‌محیطی: متشکل از شاخص‌های «تولید ناخالص داخلی به ازای هر واحد از استفاده از انرژی»، «عملکرد زیست‌محیطی» و نهایتاً «گواهی‌نامه‌های کسب‌شده زیست‌محیطی ISO 14001» است.

رکن پیچیدگی بازار

ادامه بحران‌های اقتصادی جهانی، اهمیت وجود سه زیررکن «اعتبار»، «وجوه سرمایه‌گذاری» و «دسترسی به بازارهای بین‌المللی» را برای موفقیت در کسب‌وکار مشخص کرده است. سه زیررکن پیچیدگی بازار عبارت‌انداز:
– اعتبار: متشکل از شاخص‌های «آسانی گرفتن اعتبار»، «اعطا اعتبار داخلی به بخش خصوصی» و «سبد وام ناخالص مؤسسات قرضه کوچک» است.
– سرمایه‌گذاری: متشکل از شاخص‌های «سهولت حفاظت از خرده سهامداران»، «سرمایه‌گذاری در بازار» و «معاملات سرمایه‌گذاری‌های ریسک‌پذیر» است.
– تجارت و رقابت و مقیاس بازار: متشکل از شاخص‌های «میانگین وزنی نرخ تعرفه واردات»، «شدت رقابت محلی» و مقیاس بازار داخلی است.

رکن پیچیدگی کسب و کار

رکن «پیچیدگی کسب و کار»، آخرین رکن ورودی نوآوری است و ارزیابی عملکرد شرکت‌ها را که منجر به فعالیت‌های نوآورانه می‌شود دربردارد؛ زیررکن‌های این رکن عبارتند از:
– نیروی کار بادانش: این زیررکن شامل شاخص‌های «اشتغال در خدمات دانش‌بنیان»، «ارائه آموزش‌های رسمی در سطح شرکت»، «هزینه‌های تحقیق و توسعه اختصاص یافته توسط کسب‌وکارها»، «هزینه‌های انجام‌شده در تحقیق و توسعه که توسط کسب‌وکارها تأمین مالی شده‌اند» و «تعداد زنان شاغل با مدارج بالا» است.
– پیوندهای نوآورانه: این زیررکن دربردارنده شاخص‌هایی مانند «همکاری پژوهشی دانشگاه و صنعت»، حالت توسعه خوشه‌ای، «سطح هزینه‌های ناخالص R&D که توسط سایر کشورها تأمین مالی شده‌اند» ، «تعداد معاملات بر روی سرمایه‌گذاری مشترک و همکاری استراتژیک» و خانواده اختراعات ثبت شده که حداقل در دو دفتر ثبت شده‌اندمی باشد..
– جذب دانش: این زیررکن شامل «مبلغ پرداختی بابت استفاده از مالکیت معنوی»، «واردات محصولات با فناوری بالا به عنوان درصدی از تجارت کل»، «واردات خدمات فاوا به عنوان درصدی از تجارت کل»، « جریان خالص سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی به سوی داخل به عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی (میانگین ۳ سال).» و «استعداد پژوهش (تعداد پژوهشگران تمام وقت) در شرکت‌های کسب و کار » است.

رکن خروجی‌های دانشی و فناورانه

این رکن شامل مواردی می‌شود که به‌عنوان ثمره اختراع و نوآوری شناخته می‌شوند؛ زیررکن‌های خروجی‌های دانشی و فناورانه عبارت‌اند از:
– ایجاد دانش: این زیررکن شامل مواردی مانند «تعداد درخواست‌های پر شده در دفاتر ملی یا منطقه‌ای برای ثبت پتنت»، «تعداد درخواست‌های ثبت پتنت بین‌المللی»، «درخواست‌های پر شده در دفاتر ملی یا منطقه‌ای برای ثبت پتنت‌هایی که از نظر زمانی دارای حقوق مالکیت فکری کوتاه‌تری هستند (utility model)»، «مقالات علمی و فنی که در مجلات کارشناسی منتشر می‌شوند» و «تعداد مقالات پر ارجاع» – که اصطلاحاً داغ گفته می‌شوند- است.
– تأثیر دانش: این زیررکن دربردارنده مواردی مانند « نرخ رشد تولید ناخالص داخلی نسبت به نیروی کار »، «تراکم ورود شرکت‌های جدید»، «صرف هزینه بر روی نرم‌افزارهای کامپیوتری» و «تعداد گواهینامه‌های منطبق با استاندارد ایزو ۹۰۰۱» و «تولیدات با سطح فناوری بالا و متوسط» که برای سیستم‌های مدیریت کیفیت صادر شده است، می‌باشد.
– انتشار دانش: این زیررکن شامل چند شاخص است که عبارت‌اند از: «رسیدهای پرداختی بابت استفاده از حقوق مالکیت معنوی»، «صادرات خدمات فاوا» و « جریان سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی به سمت خارج به‌عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی (میانگین ۳ سال).»

خروجی‌های خلاقانه

از ابتدای تأسیس، GII همواره بر سنجش خلاقیت به عنوان جزئی از زیرشاخص خروجی نوآوری تأکید داشته است. آخرین رکن، مرتبط با خروجی‌های خلاقانه، سه زیر شاخص دارد که عبارت‌اند از:
– دارایی‌های نامشهود: این زیررکن شامل شاخص‌های «علامت‌های تجاری ثبت شده در دفاتر ملی و منطقه‌ای»، «طرح‌های صنعتی ثبت شده در دفاتر ملی و محلی»، «ساختن مدل کسب و کار در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات» و «ساختن مدل سازمانی با استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات» است.
– کالاها و خدمات خلاقانه: این زیررکن شامل شاخص‌هایی مانند «صادرات خدمات خلاقانه و فرهنگی»، تعداد فیلم‌های تولید شده در کشور، «بازار رسانه و سرگرمی جهانی، «خروجی‌های منتشرشده و چاپ‌شده (به‌عنوان درصدی از خروجی تولید کل)» و «صادرات کالاهای خلاقانه ( به‌عنوان درصدی از تجارت کل)» است.
– خلاقیت آنلاین: شامل ۴ شاخص «دامنه‌های عمومی (biz، info, org, net, com) و دامنه‌های سطح بالا در کشور»، « میانگین ویرایش‌های سالانه ویکی‌پدیا و ویدیوهای بارگذاری‌شده بر روی یوتیوب» است.

نقدهای وارد بر شاخص جهانی نوآوری

یکی از نقدهایی که بر شاخص‌های سیستمی (دارای ورودی و خروجی) همچون شاخص جهانی نوآوری و اسکوربرد نوآوری اتحادیه اروپا وارد می‌گردد این است که ارائه دادن یک عدد به منظور نشان دادن عملکرد نوآورانه یک کشور گمراه کننده است. از دیدگاه محققانی همچون ادکوییست، سنجه‌های تشکیل دهنده چنین شاخص‌هایی باید به صورت عمیق‌تری مورد بررسی قرار گیرند. علاوه بر این ادکوییست معتقد است که ورودی و خروجی باید به عنوان دو بخش جدا از هم مورد بررسی و ارزیابی قرار بگیرند نه اینکه با یکدیگر جمع گردند. پس از ارزیابی جداگانه ورودی ها و خروجی ها، می‌توان از طریق محاسبه کارایی و بهره‌وری آن‌ها را با یکدیگر مقایسه کرد. با وجود چنین انتقادی، شاخص جهانی نوآوری از شاخص نرخ کارایی نوآوری بهره می‌برد که نشان دهنده میزان خروجی نوآوری ایجاد شده به ازای ورودی بوده است، ولی با این حال این شاخص را مبنای اصلی رتبه‌دهی خود قرار نمی دهد بلکه، میانگین امتیاز ارکان را به عنوان امتیاز اصلی در نظر می‌گیرد. در واقع ادکوییست معتقد است به جای آنکه امتیاز اصلی کشورها از طریق محاسبه میانگین امتیازات آن‌ها در ارکان مختلف محاسبه شود، باید از حاصل نسبت خروجی به ورودی به دست آید.
علاوه بر این، سایر منتقدان برخی ایرادات دیگر نیز به شاخص جهانی نوآوری وارد دانسته‌اند از جمله:
• تعریف نوآوری در شاخص جهانی نوآوری صحیح نیست ( تعازف دیرگی را ارائه داده اند)
• شاخص خروجی ارائه شده، بیشتر داده های اقتصاد کلان و داده‌های سیاسی- اجتماعی را اندازه گرفته‌اند و ربط چندانی به خروجی نوآوری ندارند
• شاخص‌های رکن خروجی‌های خلاقانه که مواردی همچون تعداد ویدیوهای بارگذاری شده در یوتیوب را نشان می‌دهند به دلیل تفاوت‌ در زبان و دسترسی و فرهنگ متفاوت کشورها، شاخص‌های مناسبی نیستند.
• برخی از شاخص‌ها همچون آسانی پرداخت مالیات، حفاظت از سرمایه‌ها، خروجی الکتریسیته ارتباط چندانی با نوآوری ندارند.
• در برخی از شاخص‌ها همچون تعداد پتنت‌ها به دلیل محرمانه بودن برخی از آن‌ها، در ارائه داده متقن و صحیح محدودیت وجود دارد.