توسعه فناورانه کشت گلخانه رویکردی نوآورانه در کشاورزی صنعتی

///توسعه فناورانه کشت گلخانه رویکردی نوآورانه در کشاورزی صنعتی

برنامه تانا با همکاری با سازمان منطقه آزاد ماکو در سال ۹۸، سیاست‌های توسعه فناورانه کشت گلخانه‌ای را در این منطقه تدوین کرد. مسئله مهم در این همکاری این بود که یک گلخانه اقتصادی و فناورمحور چه شاخصه‌هایی دارد و با رعایت چه الزاماتی می‌تواند به پایداری اقتصادی برسد. با توجه به این مسئله، مباحث مختلفی در زمینه چگونگی توسعه کشت گلخانه‌ای در منطقه آزاد ماکو بررسی و تحلیل شد. انواع گلخانه ازلحاظ نوع بستر و پوشش‌های مختلف کشت گلخانه‌ای دو نمونه از فعالیت‌هایی است که توسط برنامه تانا در این پروژه صورت گرفته است. در زیر دیدگاه و یافته‌های برنامه تانا در دو بخش مذکور بیان می‌شود.
ازنظر نوع بستر، کشت و کار در گلخانه­ها به سه روش صورت می­گیرد که عبارت­اند از: الف) روش خاکی؛ ب) آب­کشت یا هیدروپونیک و ج) ایروپونیک یا هواکشت.

الف) روش خاکی: در روش خاکی همان‌طور که مشخص است، بستری که در آن گیاه قرار می‌گیرد خاک زراعی بوده و گیاه مواد غذایی خود را به‌طور مستقیم از خاک دریافت می‌کند. تفاوت این روش با کشت در محیط آزاد، مصرف بهینه آب (به‌طور میانگین یک‌دهم آب مصرفی در فضای آزاد)، کنترل شرایط محیطی و درنهایت بازدهی بیشتر محصول است.

ب) روش هیدروپونیک: به معنی کشت در محلول غذایی و بدون نیاز به بستر خاکی است. البته باید توجه داشت که پرورش محصولات در بسترهای جامد خنثی با استفاده از محلول‌های غذایی نیز در زمره کشت‌های هیدروپونیک قرار می‌گیرد. این شیوه کشت برای محصولاتی همچون گوجه‌فرنگی، خیار، فلفل، کاهو و در کل گیاهانی که رشد سریعی دارند پیشنهاد می‌شود. هلند، اسپانیا، ژاپن، نیوزیلند، مراکش، انگلستان، ترکیه و آمریکا ازجمله کشورهای پیشرو در این روش هستند.
گلخانه‌های هیدروپونیکی نسبت به گلخانه‌های خاکی مزایای زیادی دارد که ازجمله آن، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
– در روش هیدروپونیک آلودگی و سموم خاک وجود ندارد (چون از خاک استفاده نمی‌شود) و آلودگی آب نیز کم‌تر است.
– کمیت و کیفت محصولات بیشتر است به‌طوری‌که با استفاده از این روش و در مساحتی به میزان ۴۰۰۰ مترمربع، تولید خیار ۴ برابر، تولید گوجه‌فرنگی ۱۲ برابر، تولید کاهو ۲ برابر و کلم ۱.۵ برابر کشت در بستر خاک است.
– چون محلول غذایی مایع است به‌راحتی می‌توان آن را کنترل کرد و تنها مواد غذایی را که کاهش یافته است به محلول اضافه کرد درحالی‌که در خاک این کار غیرممکن است (هزینه زیادی دارد).
– درجایی که خاک مناسب ندارد یا خاک دچار بعضی بیماری‌ها است، کشت هیدروپونیک قابل‌ انجام است.
– نیازی به شخم، آبیاری، مبارزه با آفات خاک و علف‌های هرز ندارد و میزان مصرف آب در آن نسبت به کشت گلخانه خاکی کم‌تر است ( برای مثال جهت تولید یک کیلو گوجه‌فرنگی در گلخانه خاکی، ۳۰ لیتر آب موردنیاز است درحالی‌که این میزان در گلخانه هیدروپونیکی به ۱۷ لیتر می‌رسد).

ج) روش ایروپونیک: در این روش گیاهانی رشد و نمو می‌کنند که ساختار ریشه‌شان در هوا معلق باشد. به‌وسیله اسپری شدن مداوم آب حاوی مواد محلول معدنی، مواد غذایی موردنیاز به گیاه تزریق می‌شود. در این روش از خاک استفاده نمی‌شود و درنتیجه خطرات و عواقب ناشی از بسترهای خاکی را به‌مانند روش هیدروپونیک ندارد. میزان بهره‌گیری از آب در این روش حتی از هیدروپونیک کم‌تر است ولی ایجاد زیرساخت‌های موردنیاز آن هزینه بیشتری به دنبال دارد. کشور چین با استفاده از این سیستم، کشت زعفران را آغاز کرده و احتمالاً در سال‌های آتی به یکی از رقبای ایران برای تولید این محصول تبدیل شود.

سازه‌ها و پوشش‌های گلخانه‌ای

به‌طورمعمول سازه های گلخانه ای از دو نوع فلزی و چوبی بوده و پوشش های مکمل این سازه ها را پلاستیک معمولی (پلی‌اتیلن)، پلی کربنات و شیشه تشکیل می دهد که هرکدام کاربرد و سازوکار خود را دارند.
پلاستیکی: اقتصادی ترین پوشش گلخانه است و نیاز به اسکلت سنگینی ندارد. نزدیک به ۸۰ درصد از گلخانه های دنیا از این پوشش استفاده می کنند. عیب پوشش‌های پلاستیکی دوام کم آن‌ها است زیرا اشعه‌ی ماوراءبنفش خورشید باعث شکنندگی و تیرگی پلاستیک می‌شود. میزان عبور نور خورشید در این پوشش نسبت به پلی کربنات و شیشه به‌مراتب پایین تر است.
شیشه: گلخانه‌های شیشه‌ای از پرهزینه‌ترین نوع گلخانه‌های صنعتی محسوب می شوند. نیاز به اسکلت محکم و نیز استفاده از پوشش شیشه در این گلخانه‌ها، باعث افزایش قیمت این نوع گلخانه‌ها در مقایسه با گلخانه های پلاستیکی و پلی کربنات گردیده است. از مزیت های این نوع گلخانه‌ها به قابلیت بالای عبور نور و حرارت آفتاب می‌توان اشاره کرد که در مناطق سردسیر و کم‌نور دارای کارایی بالایی است. همچنین گلخانه‌های شیشه‌ای نسبت به انواع دیگر گلخانه‌ها دارای بیشترین طول عمر است که البته به همان میزان هزینه‌های نگهداری آن نیز نسبت به دیگر انواع پوشش گلخانه‌ها بالاتر است.
پلی کربنات: از پوشش پلی کربنات به جهت استقامت بالا و تبادل حرارتی پایین آن، عمدتاً در دیواره‌های جانبی گلخانه‌ها استفاده می شود. در مناطق گرمسیری پوشش پلی کربنات کرکره‌ای و در مناطق سردسیر پوشش پلی کربنات دوجداره توصیه می¬گردد.
پلی کربنات دارای مزیت های مختلفی است ازجمله:
– تا ۹۰ درصد نور خورشید را عبور می دهد.
– تقریباً دو برابر بیشتر از پلی‌اتیلن می تواند گرما را حفظ کند و در مقابل آتش سوزی مقاومت بهتری را نشان می دهد.
– تحمل فشار آن ۲۰۰ برابر شیشه است.
– این نوع پوشش می تواند اشعه ماوراءبنفش را نگه دارد و مانع از عبور آن به گیاه موجود در گلخانه شود.
– طول عمر این پوشش بالا بوده و به‌طور متوسط ۱۰ سال است.

با توجه به توضیحاتی که پیرامون بسترهای کشت گلخانه‌ای و پوشش‌های مورد استفاده در گلخانه‌ها داد شد. می‌توان دو توصیه زیر را به افرادی که قصد سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های گلخانه‌ای را دارند ارائه داد:
۱- به نظر می رسد گلخانه های هیدروپونیک که در آن کشت بدون وجود خاک صورت می گیرد، مزیت بیشتری نسبت به سایر انواع گلخانه داشته باشند. عدم نیاز به خاک (با توجه به محدویت منابع خاک غنی در کشور) و کیفیت و کمیت بالای محصولات در شیوه هیدروپونیک، این نوع استنباط را توجیه پذیر می کند.
۲- در مورد پوشش گلخانه، در مواردی که بهره‌بردار محدودیت سرمایه دارد و تجربه فعالیت گلخانه‌ای را هم چندان ندارد، توصیه می‌شود با سرمایه‌گذاری کمتر، بهره بردار در ابتدا از گلخانه‌ های پلاستیکی استفاده کند و بعد از ۵ سال که دانش بهره‌برداری و فروش محصول را به دست آورد، پوشش گلخانه‌ای خود را به پلی‌کربنات که مزیت‌های آن در بالا گفته شد، تغییر دهد.