تبیین مسئله آب در زاینده‌رود؛ ضرورت بازبینی رویه مدیریت بازتخصیص آب

/, آب و توسعه, خلاصه سیاستی/تبیین مسئله آب در زاینده‌رود؛ ضرورت بازبینی رویه مدیریت بازتخصیص آب

زاینده‌رود یکی از پرچالش‌ترین حوضه‌های آبریز کشور است که مسائل مربوطه به آن طی سال‌های گذشته مناقشات بسیاری را به دنبال داشته است. به دنبال بارگذاری بیش از ظرفیت بر منابع آب و شکاف بین منابع و تقاضای مصارف در حوضه آبریز زاینده‌رود، کمیابی آب در این حوضه به وجود آمده و بازیگران ضعیف شامل بخشی از کشاورزان و محیط‌زیست، از دست‌یابی به حقابه خود محروم شده‌اند. در نتیجه شرایط اجتماعی، زیست‌محیطی و اقتصادی منطقه دست‌خوش اوضاع نامساعدی گردیده است. علاوه بر کشاورزان و محیط زیست که بازندگان اصلی بازتخصیص زاینده‌رود بوده‌اند، وضعیت شهر اصفهان نیز در چندین سال گذشته مناسب نبوده است و شهرداری اصفهان و شهروندان این شهر مطالبه جریان دائمی آب در زاینده‌رود را دارند و خطر فرونشست در محدوده رودخانه، آثار باستانی شهر را تهدید می‌کند. بیشترین آسیب ناشی از کمبود آب در شرق اصفهان نمایان است. در این منطقه، هر چه بیشتر به سمت انتهای حوضه و تالاب گاوخونی حرکت کنیم، وضعیت کشاورزان سخت‌تر می‌شود. آخرین محدوده در این مسیر منطقه رودشتین و آخرین شهر ورزنه است که سابقه و شدت کمبود آب در آن شدیدتر از مناطق دیگر است و بخش زیادی از اراضی کشاورزان در اکثر سال‌های اخیر بدون کشت باقی مانده است. این وضعیت طی سالیان گذشته اعتراضات کشاورزان و اقداماتی همچون آسیب به خط لوله انتقال یزد را به دنبال داشته است.

بر خلاف بسیاری از ادعاهای مطرح شده درباره زاینده‌رود طی سال‌های اخیر، مبدا تاریخ مساله زاینده‌رود مربوط به یک دهه و دو دهه گذشته نیست، مصارف جدیدی که باعث شکاف منابع و مصارف شده است مربوط به یک منطقه نیست و عوامل تاثیرگذار بر این مساله نیز محدود نیستند. وضعیت امروز زاینده‌رود حاصل طیف وسیعی از ناآگاهی‌ها، اشتباهات و تخلفات گروه‌های مختلف حوضه شامل مسئولین و مردم استان‌های درگیر مساله است. در دوران اخیر جامعه محلی و حقابه‌داران حوضه، نسبت به مشارکت در حفظ میراث گذشته و پایداری حوضه بی‌تفاوت شدند و در مسابقه برداشت بیشتر آب قرار گرفتند. دولت نیز با دید غلط نسبت به توسعه و اجرای پروژه‌های متعدد غیر قابل توجیه، شرایط حوضه را روز به روز وخیم‌تر کرد. اما اگر چه همه ذی‌نفعان در بروز این مساله نقش داشته‌اند و توسعه مصرف در مناطق مختلف تقریبا به طور مشابه صورت گرفت، اکنون دسترسی به آب در بین ذی‌نفعان مختلف حوضه برابر نیست و این موضوع موجب تعارض بین آنها شده است.

در ادامه و در بخش اول این گزارش نشان داده می‌شود که مساله اصلی زاینده‌رود چیست و در چه بستری شکل گرفته است؟ در بخش بعدی روند بازتخصیص در سالیان گذشته و الگوهای مختلف آن بررسی شده است. سپس اقداماتی که دولت برای تخفیف و مدیریت مسائل زاینده‌رود دنبال کرده است بیان می‌شود و میزان موفقیت آن ارزیابی می‌گردد. در انتها نیز پیشنهادی برای مواجهه با مساله زاینده‌رود ارائه شده است.

لطفا برای مطالعه متن کامل با نویسندگان مکاتبه فرمایید.

تحلیلگران: دکتر سید جلال الدین میرنظامی، سروش طالبی اسکندری