معرفی برنامه الگوهای توسعه منطقه‌ای

پژوهش، آموزش، شبکه‌‌سازی، مشاوره و تسهیلگری برای کشف و پیاده‌سازی الگوهای توسعه محلی منطقه‌ای و حکمرانی خوب در مناطق؛ با هدف تقویت نگاه منطقه‌ای در نظام برنامه‌ریزی کشور به منظور شکوفایی و توازن مناطق در توسعه کشور

مسئله

توسعه و پیشرفت، هرچند خواسته ذاتی همه جوامع است اما تلاش برای دستیابی به آن، بدون در نظر گرفتن همه جنبه‌ها و دوام و پایداری آن، تلاشی موقتی و ابتر خواهد بود. لذا تحقق توسعه بدون داشتن نگاهی جامع و بدون برخورداری از سیاست و برنامه کارآمد که مبتنی بر ظرفیت‌ها و توانمندی‌های متنوع آن جامعه باشد، امکان‌پذیر نیست. باید دانست که در هر جامعه و هر منطقه، ظرفیت‌ها و ساختارهای مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی بخصوصی در طول تاریخ حیات آن شکل گرفته است که برای برنامه‌ریزی در جهت توسعه آن جامعه می‌باید کاملا منطبق بر این ویژگی‌ها اقدام نمود. ضرورت این امر در کشور ما به دلیل گستردگی و برخورداری از تنوع قومی و جغرافیایی، بیش از سایر کشورها وجود دارد. از جمله چالش‌های بارز در این موضوع، ناهمگونی و پیامدهای ناخوشایند اجتماعی و زیست‌محیطی است که از پس برنامه‌ریزی توسعه مناطق روستایی کشور با دیدگاهی متمرکز و بدون توجه به تنوع ظرفیت‌های مناطق رخ داده است.

از سوی دیگر توسعه نامتوازن مناطق به دلیل وجود تحرکات اجتماعی و اقتصادی میان مناطق و خصوصاً مناطق همجوار، موجب بروز چالش‌ها و نارسایی‌های مختلف در تمامی این مناطق خواهد شد. مهاجرت و حاشیه نشینی از مصادیق بارز این پدیده است. لذا چه از منظر عدالت و چه از منظر پایداری، می‌بایست توسعه در میان مناطق مختلف یک کشور و حتی فراتر از آن به صورت متوازن صورت پذیرد.

مسئله این است که علی‌رغم ضرورت وجود نگاه منطقه‌ای در برنامه‌ریزی توسعه، خصوصاً در کشور ما، همچنان بخشی‌نگری در نظام برنامه‌ریزی کشور، رویکرد غالب است و تا زمانی که این نگاه اصلاح نشود نه تنها شاهد توسعه متوازن و پایدار نخواهیم بود بلکه دچار بحران‌های بزرگ خواهیم شد.

راهکار

چنانکه از مسیر طی شده در فضای مدیریت و برنامه‌ریزی کشور قابل مشاهده است، تا کنون اندیشه‌ها و تلاش‌های متعددی برای شکل‌گیری نگاه محلی و منطقه‌ای در سطوح خرد و کلان صورت گرفته است، اما مقابله با چنین مسئله‌ای که اتفاقاَ ریشه‌های عمیق سیاسی اجتماعی دارد، نیازمند حرکتی مستمر و صبورانه و بر اساس آگاهی است. پژوهشکده سیاست‌گذاری علم، فناوری و صنعت دانشگاه صنعتی شریف با ورود به موضوع توسعه منطقه‌ای طی سال‌های اخیر، و با فهم مسئله فوق‌الذکر و مبتنی بر ماهیت دانشی خود، بنا دارد نقش موثری در شکل‌گیری دانش و آگاهی در این عرصه ایفا نماید.

در همین راستا یکی از محورهای راهبردی این پژوهشکده، توسعه منطقه‌ای انتخاب شده است که برنامه‌های متعددی را دربر می‌‌گیرد. از جمله برنامه‌های اصلی در این موضوع پژوهش، آموزش، شبکه‌‌سازی، مشاوره و تسهیلگری برای کشف و پیاده‌سازی الگوهای توسعه محلی منطقه‌ای و حکمرانی خوب در مناطق است.

در این برنامه تلاش می‌شود با ثبت و نشر درس‌آموخته‌هایی بدست آمده از تجارب داخلی و خارجی در این حوزه، فعالان این عرصه را، اعم از دولتی و غیر دولتی، هدایت و پشتیبانی نماید. مجموعه خدماتی که ذیل این برنامه قابل ارائه است عبارتند از:

۴- تسهیل‌گری و تحلیل توسعه زنجیره‌های ارزش در مقیاس منطقه‌ای از طریق اجرای شناخت مشارکتی، اقدامات جمعی و نهادسازی

    1. یکی از دینامیک‌های اصلی اقتصادی-اجتماعی توسعه در داخل و در میان مناطق، زنجیره‌های ارزش است که بهترین روش برای بهبود و ارتقاء آن، تسهیلگری برای شکل‌گیری و مشارکت در میان ذینفعان این زنجیره‌ها همراه با بکارگیری چارچوب‌های تحلیلی کارآمد است. از جمله تجارب جاری پژوهشکده در این زمینه، توسعه زنجیره گردشگری در شهرستان تکاب است.
    2. برای تضمین تداوم بهبود در زنجیره‌ها می‌بایست نهادهای موثری از جنبه‌های مختلف مالی، فنی، قانونی، ارتباطی و … شکل‌ بگیرند.

۵- ارائه مشاوره و تسهیل‌گری برای مدیران و نهادهای محلی منطقه‌ای به منظور پیشبرد فرایندهای توسعه و همچنین نهادسازی محلی منطقه‌ای

    1. برخی مدیران و نهادهای محلی منطقه‌ای در مواجهه با مشکلات خاص و چالش‌های مبهم خود و یا برای پیگیری و پیاده‌سازی ایده‌های جدید خود نیازمند پشتیبانی و مشورت هستند. از جمله تجارب جاری پژوهشکده در این زمینه، پشتیبانی انجمن توسعه شهرستان تکاب می‌باشد.

۶- هدایت و انجام مطالعات آمایش سرزمین

    1. اساس برنامه‌ریزی توسعه و مواجهه صحیح با مسائل یک منطقه، برخورداری از شناخت و درک درست از ظرفیت‌ها، اقتضائات و فضای حاکم در آن منطقه است و کسب این شناخت نیازمند دانش و فنون خاص خود می‌باشد.

۷- تسهیل‌گری برنامه‌ریزی توسعه محلی منطقه‌ای

    1. برنامه‌ریزی توسعه یک منطقه خصوصاً از طریق مشارکت همه گروه‌های ذینفع، نیازمند تسهیلگری مبتنی بر دانش تخصصی این حوزه است. از آنجا که این شیوه تا کنون در کشور بکار گرفته نشده است، لازم است برای شکل‌گیری تجارب اولیه در این زمینه اقدام شود.

۱- پژوهش در فهم الگوها، مسائل و چالش‌های توسعه متوازن منطقه‌ای برای نهادهای ملی منطقه‌ای (اعم از سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، وزارت کشور، مرکز مطالعات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری)

    1. نیاز به شناخت مفاهیم، تئوری‌ها و تجارب بدست آمده در موضوع توسعه محلی منطقه‌ای در سایر جوامع برای فعالان این حوزه وجود دارد.
    2. نیاز به شناخت مسئله ها و موانع پیش روی شکل‌گیری و اثربخشی نگاه منطقه‌ای در نظام برنامه‌ریزی کشور برای سیاست‌گذاران در این عرصه وجود دارد و از جمله اقدامات پژوهشکده، تهیه گزارش‌های پژوهشی برای مرکز مطالعات راهبردی مجمع تشخیص مطلحت نظام است.

۲- مستندسازی، تحلیل و انتشار تجارب توسعه محلی منطقه‌ای با هدف ارتقابخشی به تلاش‌های مدیران، نهادها و توسعه‌گران محلی منطقه‌ای

    1. بسیاری از افراد بومی، نهادهای مردمی و یا دولتی و یاحتی شرکت‌های خصوص که برای ایفای مسئولیت اجتماعی خود انگیزه تلاش برای توسعه و پیشرفت محل ویا منطقه خود را دارند از مدل‌ها و الگوهای تجربه شده بی اطلاع هستند؛ خصوصاً که در این زمینه تجربه‌های ارزشمندی از تلاش‌های موفق ویا شکست خورده داخلی، مبتنی بر بستر فرهنگی-اجتماعی / سیاسی-اقتصادی نسبتاً مشابه وجود دارد. از جمله برنامه‌های پژوهشکده تعامل و مستندسازی دانش استانداران در مجمع استانداران جمهوری اسلامی ایران می‌باشد.

۳- برگزاری کارگاه‌ها و تورهای آموزشی، نشست‌های هم‌اندیشی، سمینارها و کنفرانس‌ها برای فعالان توسعه‌ محلی منطقه‌ای

    1. لازم است محیطی پویا و اثربخش از طریق تعاملات نهادینه شده در شبکه‌ای از فعالان و متخصصین داخلی و خارجی این حوزه شکل بگیرد تا توان حل مسائل جدید را از طریق هم‌افزایی رقم بزند. از جمله این اقدامات در پژوهشکده، برگزاری سلسله نشست‌های توسعه محلی و یا برگزاری کارگاه‌های بین‌المللی به سفارش ستاد احیاء دریاچه ارومیه است.

انتظارات

همانطور که بیان شد رسالت و نقش اصلی برنامه الگوهای توسعه منطقه‌ای، مدیریت دانش در میان فعالان عرصه توسعه محلی منطقه‌ای در کشور است تا بتواند در ادامه آگاهی بخشی به ایشان، آن‌ها را از منظر دانش و تجربه پشتیبانی نماید؛ لذا نتایج و خروجی‌های متناظر با هر یک از خدمات معرفی شده در این برنامه که هر کدام تداعی‌گر یکی از ابزارها و کارکردهای مدیریت دانش در این عرصه هستند عبارتند از:

  1. شناخت و ترویج مفاهیم و نظریات حوزه توسعه منطقه‌ای و همچنین درک و تحلیل مسائل مربوط به آن، به ارتقای آگاهی و جهت‌دهی فعالیت‌ها و سیاست‌های مربوطه خواهد انجامید.
  2. فعالان بالقوه و بالفعل توسعه محلی و منطقه‌ای از طریق شناخت تجربه‌های مشابه و درس آموزی از آن‌ها، تصمیمات و اقدامات کارآمدتر و اثربخش‌تری اتخاذ خواهند نمود.
  3. شکل‌گیری فضای ارتباطی میان متخصصین و فعالان این حوزه موجب استفاده از نظرات مشورتی و کمک‌های عملی در راستای مواجهه با چالش‌های جدید خواهد بود. بعلاوه اقدام موثری در جهت نهادسازی برای حمایت از رویکرد منطقه‌ای در نظام برنامه‌ریزی کشور خواهد بود.
  4. یادگیری عملی توسعه یک حوزه اقتصادی برای فعالان آن، خصوصاً به صورت مشارکتی، تلاش آغازین و ابزار کارآمدی برای حرکت به سمت توسعه اقتصادی یک منطقه است.
  5. هر یک از فعالان محلی و منطقه‌ای با استفاده از کمک و مشورت پیرامون مسائل خاص خود از فرصت بهتری برای آموختن و حل مسائل‌شان برخوردار خواهند بود.
  6. دانش و توانایی مطالعات آمایش در کشور ما ضعیف است و تا کنون تلاش ثمربخشی در این زمینه خصوصاً در چند دهه اخیر رقم نخورده است. با توجه به ضرورت این امر در موضوع توسعه منطقه‌ای، لازم است مطالعات و نمونه‌های اولیه‌ای در این راستا صورت گیرد تا از طریق ترویج آن، این دانش و توانایی در کشور ارتقاء یابد.
  7. شکل‌گیری تجربه برنامه‌ریزی توسعه منطقه‌ای به شیوه مشارکتی در چند منطقه به صورت نمونه می‌تواند الهام‌بخش و آغازگر این نوع نگاه در عرصه برنامه‌ریزی توسعه در کشور باشد.